ประเทศไทยติดอันดับประเทศที่สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมทางทะเลจากขยะพลาสติกมากที่สุดเป็นอันดับต้นๆ ของโลกมาอย่างต่อเนื่อง ข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษระบุว่า ในแต่ละปีคนไทยสร้างขยะพลาสติกเฉลี่ยสูงถึง 2 ล้านตัน หรือคิดเป็นประมาณ 12% ของปริมาณขยะมูลฝอยทั้งหมด แต่ประเด็นที่น่ากังวลที่สุดไม่ใช่แค่ปริมาณการผลิต หากเป็นระบบการจัดการปลายทางที่มีพลาสติกเพียงราว 25% (ประมาณ 5 แสนตัน) เท่านั้นที่สามารถหมุนเวียนกลับเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลได้จริง

ส่วนที่เหลืออีกกว่า 1.5 ล้านตัน มักจบลงที่หลุมฝังกลบ เตาเผาขยะ หรือรั่วไหลสู่แม่น้ำลำคลองและไหลลงสู่อ่าวไทยในท้ายที่สุด

พฤติกรรมผู้บริโภคและโครงสร้างทางเศรษฐกิจของไทยมีลักษณะเฉพาะที่เอื้อต่อการสร้างขยะพลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้ง (Single-use Plastics) อย่างมีนัยสำคัญ:

- วัฒนธรรมสตรีทฟู้ดและตลาดสด: อาหารไทยพึ่งพาพลาสติกประเภทใช้ครั้งเดียวทิ้งเป็นหลัก เช่น ถุงแกง ถุงร้อน แก้วกาแฟพร้อมฝา หลอดดูด และช้อนส้อมพลาสติก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพลาสติกฟิล์มบางหรือพลาสติกผสมที่แทบไม่มีมูลค่าในการรับซื้อของซาเล้ง

- การเติบโตของ Quick Commerce และ Food Delivery: ในหนึ่งมื้ออาหารที่สั่งผ่านแอปพลิเคชัน มักสร้างขยะพลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้งไม่ต่ำกว่า 4–7 ชิ้น (กล่องข้าว ช้อนส้อม ซองน้ำจิ้ม หลอด ฝาครอบ และถุงหิ้วชั้นนอก)

- การขาดโครงสร้างแยกขยะที่ต้นทาง: ครัวเรือนส่วนใหญ่ยังทิ้งขยะรวม ส่งผลให้บรรจุภัณฑ์พลาสติกที่พอจะรีไซเคิลได้ปนเปื้อนคราบอาหารและไขมัน จนสูญเสียมูลค่าเชิงพาณิชย์ หรือมีต้นทุนในการล้างทำความสะอาดสูงเกินกว่าที่โรงงานรีไซเคิลจะรับไหว

พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้งที่ตกค้างในระบบนิเวศไม่ได้หายไปไหน แต่มันแตกตัวผ่านแสงแดดและคลื่นลมจนกลายเป็น ไมโครพลาสติก (Microplastics) ขนาดเล็กกว่า 5 มิลลิเมตร

การแก้ปัญหาขยะพลาสติกในไทยไม่สามารถทำได้เพียงแค่ขอความร่วมมือเชิงจิตสำนึก แต่ต้องอาศัยการปรับโครงสร้างเพื่อหยุดยั้ง พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้ง อย่างเป็นระบบ:

กำหนดกรอบเวลาที่ชัดเจนในการลดและเลิกใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวทิ้งที่ไม่จำเป็น เช่น โฟมบรรจุอาหาร แก้วพลาสติกแบบบาง หลอดพลาสติก และช้อนส้อมพลาสติก พร้อมผลักดันนโยบายคิดค่าธรรมเนียมหากต้องการรับบรรจุภัณฑ์เหล่านี้ เพื่อกระตุ้นให้เกิดพฤติกรรมพกพาภาชนะส่วนตัว

กำหนดให้ผู้ผลิตสินค้าต้องรับผิดชอบตลอดวงจรชีวิตของบรรจุภัณฑ์ โดยออกแบบให้เกิดระบบ Reuse/Refill และมีส่วนร่วมในการลงทุนจัดตั้งระบบเก็บกลับและรีไซเคิล ไม่ปล่อยให้ภาระการจัดการตกอยู่กับเทศบาลและสิ่งแวดล้อมเพียงฝ่ายเดียว

ในจุดที่ยังจำเป็นต้องใช้บรรจุภัณฑ์แบบใช้ครั้งเดียวเพื่อสุขอนามัยและความสะดวก การเปลี่ยนมาใช้วัสดุจากธรรมชาติคือทางออกสำคัญ ตัวอย่างเช่น บรรจุภัณฑ์จากเยื่อพืชและชานอ้อยของแบรนด์ไทยอย่าง Gracz (เกรซ) ซึ่งนำเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรมาแปรรูปเป็นภาชนะใส่อาหารที่ปลอดภัย ไร้สารก่อมะเร็ง และสามารถย่อยสลายกลับคืนสู่ดินได้ตามธรรมชาติภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์โดยไม่ทิ้งไมโครพลาสติกตกค้างในระบบนิเวศ

ทำไมการเปลี่ยนมาใช้ Gracz ถึงสร้างผลกระทบเชิงบวกที่จับต้องได้?

1. ลดก๊าซเรือนกระจกตั้งแต่ต้นน้ำ Gracz ใช้เศษซากพืชผลทางการเกษตรที่มักถูกนำไปเผาทิ้งในที่โล่ง (ซึ่งเป็นหนึ่งในสาเหตุหลักของปัญหาฝุ่นควัน PM 2.5 ในไทย) การนำชานอ้อยมาแปรรูปจึงช่วยตัดวงจรการเผาและลดคาร์บอนฟุตพริ้นท์ตั้งแต่แหล่งกำเนิด

2. กระบวนการย่อยสลายแบบ Home Compost ต่างจากพลาสติกชีวภาพที่ต้องพึ่งโรงงานบำบัดพิเศษ ภาชนะของ Gracz สามารถนำไปฝังกลบในดินตามบ้านเรือนหรือแปลงเกษตรได้โดยตรง และจะย่อยสลายกลายเป็นปุ๋ยบำรุงดินภายในเวลาเพียง 45 วัน ไม่ทิ้งสารพิษหรืออนุภาคไมโครพลาสติกไว้ในดิน

3. ตอบโจทย์ผู้ประกอบการและร้านอาหารยุค Net Zero การปรับตัวของร้านอาหารและผู้จัดงานอีเวนต์ไม่ได้ช่วยแค่เรื่องสิ่งแวดล้อม แต่ยังยกระดับภาพลักษณ์แบรนด์ เพิ่มความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคยุคใหม่ที่ใส่ใจเรื่องความยั่งยืน (ESG และ Green Consumers)

 

ก้าวสู่อนาคตที่ไร้ขยะพลาสติก

วิกฤตขยะพลาสติกในไทยไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงลำพัง ภาครัฐต้องออกนโยบายควบคุม ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบต่อวงจรชีวิตผลิตภัณฑ์ และผู้บริโภคต้องเลือกสนับสนุนโซลูชันที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมอย่างแท้จริง การเริ่มต้นง่ายๆ ด้วยการปฏิเสธกล่องโฟมและเลือกใช้บรรจุภัณฑ์ธรรมชาติที่ย่อยสลายได้จริงอย่าง Gracz คือก้าวสำคัญที่จะช่วยลดขยะตั้งแต่ต้นทาง และฟื้นฟูระบบนิเวศของไทยให้กลับมาสมดุลอีกครั้ง